İşçiyim, Haklarım Nelerdir?

4857 Sayılı İş Kanunu’ndaki tanımına göre “Bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan kişi” işçidir. İş sözleşmesinin taraflarca akdedilmesi ile birlikte işçi-işveren ilişkisi kurulmuş olur ve her iki taraf için de hak ve yükümlülükler başlar. Bu yazımızın amacı genel haliyle işçi hakları konusunda bilgi vermektir.

Ücret Hakkı

Ücret iş sözleşmesinin en temel unsurudur. İş sözleşmesi gereği işçi iş görme borcu ile yükümlü iken, işveren de işçinin yaptığı iş karşılığında ücret ödemekle yükümlüdür. İşçi ve işveren bu iş karşılığında ödenecek ücreti, asgari ücret ile belirlenen kriterlerin altında kalmamak kaydıyla diledikleri gibi belirleyebilirler.

İşçi ücretini tam ve gününde almak hakkına sahiptir. Ücretin tam ve gününde ödendiğini ispat külfeti işveren üzerindedir. Bu konuda hakkını alamayan işçi yasal yollarla hakkını aramalıdır.

Sigorta Hakkı

İşveren, Sosyal Güvenlik Kurumu’na işe giriş bildirgesi vererek işçisini çalışmaya başladığı gün itibariyle sigortalı göstermek ve işçinin ona bağlı çalıştığı süre boyunca düzenli olarak sigorta primlerini ödemek zorundadır.

Sigortalı olma hakkının vazgeçilmez bir hak olduğu unutulmamalı, hem yaşlılık aylığı hem de sağlık hizmeti alabilmek için bu hakkın ihlali durumunda hem idari hem de yargısal yol ile hak aranmalıdır.

Kıdem Tazminatı Hakkı

Kıdem tazminatı işçilerin iş güvenliğini sağlayan ve gereksiz işten çıkarmaların önüne geçen en etkili unsurlardan biridir. Belirli şartların sağlanması halinde işçi işinden ayrılırken işverence ödenmesi zorunlu olan bir tazminattır.

• Kıdem tazminatına hak kazanabilmenin ilk şartı; işçinin aynı işverene bağlı olarak en az 1 yıldır çalışıyor olmasıdır.
• İş sözleşmesinin işverence iyiniyet ve ahlak kurallarına aykırılık dışındaki bir nedenle feshedilmesi gerekir.
• İşçi tarafından sağlık sorunları, işverenin ahlak kurallarına aykırılığı (taciz, hakaret vb.) veya işin durması gibi haklı nedenlerle feshedilmesi durumunda alınır.
• Erkek çalışanlar askerlik sebebiyle, kadın çalışanlar ise evlendikleri tarihten itibaren 1 yıl içerisinde evlilik sebebiyle iş akdini feshetmeleri halinde kıdem tazminatına hak kazanırlar.
• Emekliliğe hak kazanma ve işçinin ölümü halinde de kıdem tazminatına hak kazanılır.

İhbar Tazminatı Hakkı

İş sözleşmesini feshetmek isteyen taraf fesih iradesini diğer tarafa çalışma süresinin gerektirdiği bildirim süresine uyarak iletmekle yükümlüdür. İhbar süresi hem işçi hem de işveren için getirilen bir yükümlülüktür. Bu yükümlülüğe uymayan taraf diğer tarafa ihbar tazminatı ödemek zorunda kalacaktır.

Yasal Bildirim Süreleri:

• İşi 6 aydan daha az sürmüş işçi için 2 hafta
• İşi 6 aydan 1,5 yıla kadar sürmüş işçi için 4 hafta
• İşi 1.5 yıldan 3 yıla kadar sürmüş işçi için 6 hafta
• İşi 3 yıldan fazla sürmüş işçi için 8 hafta

Bu süreler asgari süreler olup azaltılması mümkün olmamakla birlikte, tarafların ortak iradeleri ile arttırılması her zaman olanaklıdır.

Fazla Çalışma (Mesai) Ücreti Hakkı

Yasal düzenlemeler gereğince işçinin haftalık normal çalışma süresi 45 saattir. Bu süreyi aşan tüm çalışmalar hukuken "fazla çalışma" olarak adlandırılmaktadır.

Fazla çalışma ücreti hesaplanırken her 1 saate denk gelen fazla çalışma ücreti %50 fazlasıyla hesaplanır. Ayrıca genel tatil (1 Ocak, 23 Nisan, 1 Mayıs, 19 Mayıs, 30 Ağustos, Dini Bayramlar vb.) ve ulusal bayram (29 Ekim) günlerinde çalışılması halinde işçilere fazla çalışma ücreti olarak her 1 gün için 2 günlük çalışma ücreti ödenir.

İşçiye fazla çalışma karşılığı ücret talep etme hakkı yanında serbest zaman/dinlenme hakkı talep edebilme imkanı da yasal olarak tanınmıştır. İşveren bu serbest zamanı işçiye, fazla çalışma yaptığı günden itibaren 6 ay içerisinde kullandırmalıdır.

Yıllık Ücretli İzin Hakkı

İşçi işveren yanında işe başladığı tarihten itibaren, deneme süresi de dahil, en az 1 yıl çalışması halinde yıllık ücretli izne hak kazanır. İzinli olunan süre içerisinde başka bir işte çalışılamaz ve bu sürede işveren sigorta primlerini ödemeye devam eder.

Yıllık Ücretli İzin Asgari Süreleri:

• 1 yıldan 5 yıla kadar (5 yıl dahil) hizmet süresi olanlara 14 gün
• 5 yıldan fazla 15 yıldan az hizmeti olanlara 20 gün
• 15 yıl ve daha fazla hizmeti olanlara 26 gün

Hafta Tatili Hakkı

İşçi 1 haftalık zaman dilimi içerisinde iş sözleşmesi ile belirlenmiş işgünlerinde çalışması halinde hafta tatiline hak kazanır. Tüm işçilerin haftada en az 1 gün (kesintisiz 24 saat) ücretli hafta tatili hakkı bulunmaktadır.

Hafta tatilini çalışarak geçiren işçi, ücretli hafta tatili ücretini alacak, buna ek olarak çalıştığı için 1 günlük ücrete daha hak kazanacak ve fazla mesai yaptığı için bu ücret %50 zamlı olacaktır. Yani hafta tatilinde çalışan bir işçi, o gün için toplamda 2,5 günlük yevmiyeye hak kazanır.

Ara Dinlenmesi (Mola) Hakkı

Ara dinlenmesi günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında verilen dinlenme süresidir. İşyerlerindeki öğle yemeği ve çay molaları bu sınıfa girer. Ara dinlenme süreleri çalışma süresinden sayılmaz ve hesaba katılmaz.

• 4 saat veya daha kısa süreli işlerde: 15 dakika
• 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar (7,5 saat dahil) işlerde: 30 dakika
• 7,5 saatten fazla işlerde: 60 dakika

İşe İade Hakkı

İşçinin haklı bir sebep olmaksızın işten çıkartılması durumunda, işe iadesini talep etme hakkı vardır. Faydalanabilmek için şartlar şunlardır:

• İşyerinde en az 30 işçi çalışıyor olmalı,
• İşçinin aynı işverende en az 6 aylık kıdemi bulunmalı,
• Fesih tarihinden itibaren 1 ay içerisinde dava (veya arabuluculuk) açılmış olmalıdır.

Mahkeme işçiyi haklı bulursa, işçi 10 gün içinde işverene başvurmalıdır. İşveren 1 ay içinde işe başlatmazsa; işçiye en az 4, en çok 8 aylık ücret tutarında iş güvencesi tazminatı ve en çok 4 aya kadar boşta geçen süre ücretini ödemek zorunda kalacaktır.